Türkiye’de Akdeniz foku, kelaynak, deniz kaplumbağaları, Anadolu yaban koyunu, alageyik, Hatay dağ ceylanı, toy, küçük akbaba, şah kartal, saz kedisi, Fırat kaplumbağası ve Avrupa yılan balığı gibi çok sayıda hayvan türü yok olma riskiyle karşı karşıya. Tehdidin temel nedenleri arasında yaşam alanı kaybı, kaçak avcılık, kirlilik, plansız yapılaşma, iklim değişikliği ve insan baskısı öne çıkıyor.
Türkiye, farklı iklim kuşakları, denizleri, bozkırları, ormanları, sulak alanları ve dağ ekosistemleriyle Avrupa, Asya ve Afrika arasında önemli bir biyolojik çeşitlilik köprüsü konumunda. Ancak bu zenginlik, birçok tür için aynı zamanda kırılgan bir tabloyu da beraberinde getiriyor.
IUCN verileri temel alınarak hazırlanan akademik bir çalışmaya göre Türkiye’de değerlendirilen 3 bin 54 canlı türünden 471’inin soyları tehdit altında. Aynı çalışmada, Türkiye’de 2 bin 85 hayvan türünün değerlendirildiği ve 4 balık türünün soyunun tükendiği bilgisi yer aldı.
Türkiye’de hangi hayvanların nesli tehlikede?
Türkiye’de “nesli tükenmekte olan hayvanlar” denildiğinde tek bir sabit liste yerine, küresel IUCN kategorileri, ulusal koruma listeleri, tür eylem planları ve yerel popülasyonların durumu birlikte değerlendiriliyor. Çünkü bazı türler dünya genelinde daha düşük riskli görünse de Türkiye’deki yaşam alanlarında çok dar bir popülasyonla varlığını sürdürebiliyor.
Öne çıkan türler arasında şunlar bulunuyor:
Akdeniz foku, kelaynak, Caretta caretta, yeşil deniz kaplumbağası, alageyik, Anadolu yaban koyunu, Hatay dağ ceylanı, saz kedisi, karakulak, şah kartal, kara akbaba, küçük akbaba, toy, sürmeli kız kuşu, dikkuyruk, dağ horozu, Fırat kaplumbağası, Nil kaplumbağası, Toros kurbağası ve Avrupa yılan balığı.
Bu türlerin önemli bir bölümü Türkiye’nin kıyı, bozkır, sulak alan, orman ve dağ ekosistemlerinde yaşıyor. Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Türk Tarım Orman Dergisi’nin “Nesli Tehlike Altındaki Türler” kategorisinde alageyik, Fırat kaplumbağası, Hopa engereği, şah kartal, kelaynak, karakulak, Hatay dağ ceylanı, dağ horozu ve kara akbaba gibi türler ayrı başlıklarla ele alınıyor.
Akdeniz foku: Türkiye kıyılarının en hassas türlerinden biri
Akdeniz foku, Türkiye’de nesli tehlike altında denildiğinde ilk akla gelen türlerden biri. WWF-Türkiye’nin Türkiye’nin Canı çalışmasında Akdeniz fokunun Marmara, Ege ve Akdeniz’de belirli sahillerde yaşadığı; ıssız ve yapılaşmamış kayalık kıyıları tercih ettiği belirtiliyor. Türün karşı karşıya olduğu başlıca tehditler arasında yaşam alanı tahribatı, kirlilik, yasa dışı avcılık, trol ve gırgır baskısı yer alıyor.
Akdeniz fokunun korunmasında en kritik başlık, kıyı yapılaşmasının sınırlandırılması ve insan baskısının azaltılması. Çünkü bu tür, üreme ve dinlenme alanı olarak çoğunlukla sessiz mağaraları ve ulaşılması zor kıyı kesimlerini kullanıyor.
Kelaynak: Koruma çalışmalarıyla hayata tutunan sembol tür
Kelaynak, Türkiye’de doğa koruma çalışmalarının simge türlerinden biri haline geldi. Özellikle Şanlıurfa Birecik çevresiyle özdeşleşen kelaynaklar, geçmişte yok olma noktasına gelen ancak yürütülen koruma programlarıyla varlığını sürdüren türler arasında bulunuyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı, Anadolu yaban koyunu, alageyik, ceylan ve kelaynakların bilinçsiz avcılık ve yaşam alanı kaybı nedeniyle yok olma noktasına gelen türler arasında olduğunu; alınan önlemler, projeler ve üretim tesisleriyle bu türlerin hayata tutunduğunu bildirdi.
Deniz kaplumbağaları: Kıyı turizmi ve yapılaşma baskısı altında
Türkiye kıyıları, Caretta caretta ve yeşil deniz kaplumbağası için Akdeniz’deki önemli yuvalama alanları arasında yer alıyor. Bu türler özellikle Muğla, Antalya, Mersin, Adana ve Hatay hattındaki kumsallarda yuvalıyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre deniz kaplumbağalarının korunması için Türkiye’de 20 yuvalama alanı belirlendi. Bakanlık, bir önceki yıl kaplumbağa kumsallarından 335 bin 216 Caretta caretta yavrusu ile 330 bin 480 yeşil kaplumbağa yavrusunun denize ulaştığını açıkladı.
Bu olumlu tabloya rağmen kıyı ışıklandırması, turizm baskısı, kumsal kullanımı, plastik kirliliği, balıkçılık faaliyetleri ve iklim değişikliği deniz kaplumbağaları için risk oluşturmaya devam ediyor.
Anadolu yaban koyunu ve alageyik: Anadolu’nun kaybolan memelileri
Anadolu yaban koyunu, Türkiye’de dar alanlarda varlığını sürdüren en önemli yaban memelilerinden biri. WWF-Türkiye’ye göre aşırı avcılık nedeniyle sayıları azalan Anadolu’nun son yaban koyunları, Konya Bozdağ’daki koruma sahasında yaşamını sürdürüyor.
Alageyik de Türkiye’de koruma çalışmalarıyla öne çıkan türlerden biri. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre 2002-2022 döneminde 82 alageyik ve 447 yaban koyunu doğayla buluşturuldu. Aynı dönemde kızılgeyik, ceylan, karaca ve yaban keçisi gibi türlerle birlikte toplam 1.954 memeli yaban hayvanı doğaya yerleştirildi.
Hatay dağ ceylanı: Sınır hattında yaşayan kırılgan tür
Hatay dağ ceylanı, Türkiye’deki iki ceylan türünden biri olarak biliniyor. Türk Tarım Orman Dergisi, Hatay dağ ceylanını “nesli tehlike altındaki türler” başlığı altında ele alıyor ve türün Türkiye’de yaşayan ceylan türlerinden biri olduğunu belirtiyor.
Bu tür için en önemli riskler arasında yaşam alanlarının daralması, tarım baskısı, sınır hattındaki insan faaliyetleri ve kaçak avcılık bulunuyor. Dar yayılış alanına sahip olması, Hatay dağ ceylanını yerel ölçekte daha hassas hale getiriyor.
Bozkır türleri: Toy, küçük akbaba, şah kartal ve sürmeli kız kuşu
Türkiye’de tehdit altındaki türlerin önemli bir bölümü bozkır ekosistemlerinde yaşıyor. Doğa Derneği’ne göre bozkırlar, Türkiye’nin en zengin ve özgün ekosistemleri arasında yer alıyor; bozkır kartalı, küçük akbaba, turna ve toy gibi nesli tehlike altındaki kuşlar ile ceylan, yaban koyunu, sırtlan, Anadolu yer sincabı ve Fırat araptavşanı gibi memelilere ev sahipliği yapıyor.
Aynı kaynak, Türkiye’de bozkırlara bağımlı 1.130 türün nesli tehlike altında, tehdide yakın veya yetersiz veri statüsünde olduğunu belirtiyor. Yapılaşma, plansız ağaçlandırma, habitat parçalanması, aşırı otlatma, avcılık, tür kaçakçılığı ve yoğun tarım bozkır türlerinin karşı karşıya olduğu başlıca tehditler arasında sayılıyor.
Saz kedisi, karakulak ve vaşak gibi yaban kedileri neden risk altında?
Türkiye’de yaban kedileri de yaşam alanı kaybı, av baskısı ve insan-yaban hayatı çatışması nedeniyle risk altında. Saz kedisi, sulak alanlar ve sazlık bölgelerle ilişkili bir tür. WWF-Türkiye, saz kedisinin Ege, Orta Anadolu, Akdeniz ve Doğu Anadolu’da çok nadir görüldüğünü; bataklıkların tarım alanına dönüştürülmesi, avcılık ve doğal yaşam alanı kaybı nedeniyle Türkiye’de nesli tehlike altında bulunan türler arasında yer aldığını belirtiyor.
Karakulak ve vaşak gibi türler ise çoğu zaman insanlardan uzak, parçalanmamış doğal alanlara ihtiyaç duyuyor. Orman, makilik, bozkır ve dağlık alanların parçalanması bu türlerin hareket alanını daraltıyor.
Fırat kaplumbağası, Nil kaplumbağası ve Toros kurbağası
Türkiye’nin tehdit altındaki türleri yalnızca memeliler ve kuşlardan oluşmuyor. Fırat kaplumbağası, Nil kaplumbağası ve Toros kurbağası gibi sürüngen ve amfibi türleri de risk altında.
Türk Tarım Orman Dergisi, Fırat kaplumbağasını Fırat ve Dicle nehirlerinin endemik türü olarak ele alıyor. Bu tür için nehir ekosisteminin korunması, su kalitesi, barajlar, kıyı kullanımı ve insan baskısı belirleyici başlıklar arasında bulunuyor.
WWF-Türkiye ise Akdeniz foku, kelaynak, Nil kaplumbağası, sürmeli kız kuşu ve Toros kurbağası gibi türlerin Türkiye’de yok olmak üzere olan türler arasında sayıldığını aktarıyor.
Avrupa yılan balığı: Tatlı su ve deniz arasında yaşam döngüsü
Avrupa yılan balığı, Türkiye’deki kritik türlerden biri. WWF-Türkiye’nin odak türler listesinde Avrupa yılan balığının acı veya tatlı sularda yaşadığı, üremek için denize gittiği ve IUCN Kırmızı Liste’ye göre kritik tehdit altındaki türler arasında bulunduğu belirtiliyor.
Bu türün karşı karşıya olduğu riskler arasında nehir bağlantılarının kesilmesi, su kirliliği, aşırı avcılık ve göç yollarının bozulması öne çıkıyor.
Türkiye’de kaç tür koruma altında?
Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre Türkiye’de 112 memeli, 141 sürüngen ve 386 kuş olmak üzere toplam 639 tür koruma altında. Bakanlık ayrıca nesli tehlike altındaki türler için “Tür Eylem Planları” uygulandığını ve 65’i bitki, 35’i hayvan olmak üzere 100 tür için eylem planının tamamlandığını duyurdu.
Bu çalışmalar, yok olma riski altındaki türlerin yalnızca tek tek hayvanlar olarak değil, yaşadıkları ekosistemlerle birlikte korunması gerektiğini gösteriyor.
Neden önemli?
Nesli tehlike altındaki hayvanların kaybı, yalnızca bir türün doğadan silinmesi anlamına gelmiyor. Her tür, yaşadığı ekosistemin dengesinde belirli bir role sahip. Yırtıcı kuşların azalması, kemirgen popülasyonlarını; akbabaların azalması, doğadaki leş döngüsünü; deniz kaplumbağalarının kaybı, deniz ekosistemindeki besin zincirini etkileyebiliyor.
Türkiye’deki temel sorunlar ise birçok tür için benzer: Yaşam alanı kaybı, kaçak avcılık, tarım ve yapılaşma baskısı, sulak alanların kuruması, kıyıların betonlaşması, iklim değişikliği, kirlilik ve insan-yaban hayatı çatışması.
