Varis, bacak toplardamarlarında kapakçıkların yeterli çalışmaması sonucu damarların genişlemesi, kıvrımlı hâle gelmesi ve cilt altında belirginleşmesiyle ortaya çıkan yaygın bir damar hastalığıdır. Güncel tedavi seçenekleri arasında yaşam tarzı düzenlemeleri, kompresyon çorapları, endovenöz lazer, radyofrekans ablasyon, köpük skleroterapi, yapıştırıcı yöntemler, mini flebektomi ve bazı hastalarda cerrahi işlem yer alır. NICE kılavuzlarında, uygun hastalarda ilk seçenek olarak endotermal ablasyon; uygun değilse ultrason eşliğinde köpük skleroterapi, bunun da uygun olmadığı durumlarda cerrahi önerilmektedir.
Varis, özellikle uzun süre ayakta kalanlar, masa başında hareketsiz çalışanlar, gebelik geçirenler, fazla kilolu kişiler ve ailesinde damar hastalığı öyküsü bulunanlarda daha sık gündeme gelen sağlık sorunlarından biri. Bacaklarda mor-mavi renkli, kıvrımlı ve kabarık damar görünümüyle fark edilen varisler, bazı kişilerde yalnızca kozmetik kaygıya yol açarken, bazı hastalarda ağrı, ağırlık hissi, kaşıntı, kramp, şişlik ve cilt değişiklikleriyle günlük yaşamı etkileyebiliyor.
Cleveland Clinic, varislerin çoğu kişi için tehlikeli olmadığını ancak daha ciddi olgularda kan pıhtısı gibi sağlık sorunlarına yol açabileceğini belirtiyor. Mayo Clinic’e göre varis tedavisi; öz bakım önlemleri, kompresyon çorapları ve cerrahi ya da girişimsel işlemleri kapsayabiliyor. Günümüzde birçok varis işlemi ayaktan uygulanabiliyor ve hasta çoğu zaman aynı gün evine dönebiliyor.
Varis nedir, neden oluşur?
Varis, toplardamarlardaki kapakçıkların kanı kalbe doğru yeterince taşıyamaması sonucu ortaya çıkar. Normalde bacak toplardamarlarındaki kapakçıklar kanın geriye kaçmasını engeller. Bu sistem bozulduğunda kan bacak damarlarında göllenir, damar duvarında basınç artar ve damarlar zamanla genişleyip kıvrımlı hâle gelir.
Varisler en sık bacaklarda görülür. Bunun nedeni, bacak toplardamarlarının yer çekimine karşı çalışmasıdır. Uzun süre ayakta durmak, uzun süre oturmak, hareketsizlik, fazla kilo, gebelik, yaş, hormonal değişiklikler ve aile öyküsü varis riskini artırabilir.
Varis belirtileri neler?
Varis her hastada aynı şikâyetlere yol açmaz. Bazı kişilerde yalnızca görünür damar genişlemeleri olurken, bazı hastalarda belirtiler daha rahatsız edici hâle gelebilir. Cleveland Clinic Journal of Medicine’de yayımlanan 2024 tarihli değerlendirmeye göre varis hastalarında bacak ağrısı, ağırlık hissi, şişlik, kuruluk, kaşıntı, cilt değişiklikleri ve ülser gibi bulgular görülebilir.
Variste sık bildirilen şikâyetler şöyle sıralanır: bacaklarda ağırlık ve dolgunluk hissi, gün sonunda artan şişlik, kaşıntı, yanma, gece krampları, damar üzerinde hassasiyet, ayak bileği çevresinde renk değişikliği, ciltte kuruluk veya egzama benzeri görünüm. İleri vakalarda iyileşmeyen yaralar yani venöz ülserler gelişebilir.
Tanı nasıl konuluyor?
Varis tanısında fizik muayene önemli olsa da tedavi planı için çoğu zaman venöz Doppler ultrason gerekir. Bu inceleme, hangi damarda kaçak olduğunu, damar çapını, toplardamar sisteminin durumunu ve derin venlerde sorun olup olmadığını gösterir.
Tedavi seçimi yalnızca dışarıdan görünen damarın büyüklüğüne göre yapılmaz. Damarın kaynağı, kaçak seviyesi, hastanın şikâyetleri, cilt bulguları, daha önce geçirilmiş pıhtı öyküsü, gebelik durumu, kullanılan ilaçlar ve genel sağlık durumu birlikte değerlendirilir.
Yaşam tarzı önlemleri ne işe yarar?
Varis tedavisinde yaşam tarzı düzenlemeleri özellikle hafif yakınmaları olan kişilerde semptomları azaltmaya yardımcı olabilir. Düzenli yürüyüş, bacak kas pompasını çalıştırarak toplardamar dönüşünü destekler. Uzun süre ayakta kalmak veya uzun süre oturmak şikâyetleri artırabileceği için ara vermek, kısa yürüyüşler yapmak ve bacakları dinlenirken yükseltmek önerilebilir.
Kilo kontrolü, düzenli egzersiz, dar kıyafetlerden kaçınma, uzun yolculuklarda hareket etme ve bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırarak dinlendirme de şikâyetleri hafifletebilir. Ancak belirgin damar kaçağı olan hastalarda bu önlemler varisi tamamen ortadan kaldırmaz; daha çok belirtilerin kontrolüne yardımcı olur.
Kompresyon çorabı tedavi eder mi?
Kompresyon çorapları, bacak damarlarına dışarıdan basınç uygulayarak kanın göllenmesini azaltmaya yardımcı olur. Şişlik, ağırlık hissi ve ağrı gibi yakınmaları hafifletebilir. Ancak güncel kılavuzlar, uygun girişimsel tedavi imkânı olan hastalarda kompresyon çorabını tek başına kalıcı tedavi olarak görmez.
NICE kılavuzlarında, doğrulanmış varis ve ana toplardamar kaçağı olan kişilerde tedavi sıralaması endotermal ablasyon, uygun değilse ultrason eşliğinde köpük skleroterapi, o da uygun değilse cerrahi şeklinde verilir. Kompresyon çorabı ise bu seçeneklerin uygun olmadığı hastalarda gündeme gelir.
Endovenöz lazer tedavisi nasıl yapılır?
Endovenöz lazer tedavisi, varise neden olan ana yüzeyel toplardamarın içinden lazer enerjisi verilerek kapatılması esasına dayanır. İşlem ultrason eşliğinde yapılır. Damar içine ince bir kateter yerleştirilir; lazer enerjisiyle damar duvarı ısıtılır ve damar zamanla kapanır. Kan akımı sağlıklı damarlara yönelir.
Mayo Clinic’in endovenöz termal ablasyon açıklamasına göre işlem sırasında ultrason rehberliğinde damara kateter yerleştirilir; lazer veya radyofrekans enerjisiyle genişlemiş damar kapatılır ve kan akımı başka damarlara yönlendirilir.
Bu yöntem genellikle büyük safen ven veya küçük safen ven kaçağı olan uygun hastalarda kullanılır. İşlem çoğu zaman lokal anesteziyle yapılır ve hastalar kısa sürede günlük yaşama dönebilir. Ancak morluk, hassasiyet, geçici ağrı, damar boyunca sertlik hissi, ciltte renk değişikliği ve nadiren pıhtı gibi riskler olabilir.
Radyofrekans ablasyon nedir?
Radyofrekans ablasyon, lazer tedavisine benzer şekilde damar içinden uygulanan bir kapatma yöntemidir. Bu işlemde lazer yerine radyofrekans enerjisi kullanılır. Amaç, kaçağa neden olan toplardamarı ısı etkisiyle kapatmak ve kanın daha sağlıklı damarlardan dolaşmasını sağlamaktır.
Radyofrekans tedavisi de genellikle ultrason eşliğinde ve lokal anestezi altında uygulanır. Uygun hastalarda ameliyatsız ya da minimal girişimsel seçeneklerden biri olarak değerlendirilir. Hangi yöntemin seçileceği damar yapısı, kaçak tipi, cilt bulguları, hekimin deneyimi ve hastanın genel durumu dikkate alınarak belirlenir.
Köpük skleroterapi hangi hastalarda kullanılır?
Köpük skleroterapi, damar içine sklerozan adı verilen özel bir maddenin köpük hâlinde verilmesiyle uygulanan bir tedavidir. Bu madde damar iç yüzeyinde reaksiyon oluşturarak damarın kapanmasını sağlar. Ultrason eşliğinde yapıldığında daha büyük veya kaynak damarlara yönelik uygulanabilir.
NICE, endotermal ablasyonun uygun olmadığı hastalarda ultrason eşliğinde köpük skleroterapinin önerilebileceğini belirtir. Mayo Clinic de skleroterapinin varis ve örümcek damarların tedavisinde kullanıldığını, solüsyonun damarda skar oluşturarak kanı daha sağlıklı damarlara yönlendirdiğini ve varisli damarın zamanla solduğunu aktarır.
Köpük skleroterapi özellikle orta büyüklükteki varislerde, ameliyat sonrası kalan damarlarda veya bazı hastalarda ana tedaviye ek olarak tercih edilebilir. İşlem sonrası kompresyon çorabı önerilebilir. Geçici renk değişikliği, hassasiyet, sertlik, küçük pıhtılar ve nadiren daha ciddi damar sorunları görülebilir.
Kılcal damar ve örümcek damar tedavisi farklı mı?
Kılcal damarlar ve örümcek damarlar, genellikle cilt yüzeyine yakın, ince kırmızı-mor damar görünümleriyle fark edilir. Bunlar her zaman büyük toplardamar kaçağı anlamına gelmez. Ancak bazı hastalarda altta yatan venöz yetmezlikle birlikte görülebilir.
Bu nedenle yalnızca estetik görünüm için tedavi planlanmadan önce, özellikle bacakta şişlik, ağrı, belirgin varis veya cilt değişikliği varsa Doppler ultrasonla değerlendirme yapılması önemlidir. Kılcal damar tedavisinde sıvı skleroterapi, yüzeysel lazer uygulamaları veya kombine yöntemler kullanılabilir.
Yapıştırıcı tedaviler gündemde
Son yıllarda varis tedavisinde damar içi yapıştırıcı yöntemler de kullanılmaya başladı. Bu yöntemde, kaçağa neden olan damar özel bir tıbbi yapıştırıcıyla kapatılır. Isı kullanılmadığı için bazı hastalarda çevre dokulara ısıya bağlı etki riski azalabilir. Ayrıca bazı uygulamalarda tumesan anestezi ihtiyacı daha sınırlı olabilir.
Buna karşın yapıştırıcı tedaviler de herkes için uygun değildir. Damar çapı, kaçak tipi, alerji öyküsü, damar anatomisi ve hekimin değerlendirmesi önemlidir. Her yeni yöntem gibi bu tedavinin de avantajları, sınırlılıkları ve olası yan etkileri hasta özelinde konuşulmalıdır.
Mini flebektomi ve cerrahi seçenekler
Bazı hastalarda cilt altında belirginleşen büyük, kıvrımlı yan dallar mini kesilerle çıkarılabilir. Bu yönteme mini flebektomi veya ambulatuvar flebektomi denir. Genellikle ana damar kaçağı lazer, radyofrekans veya başka bir yöntemle tedavi edildikten sonra, dışarıdan görünen yan varislerin temizlenmesi amacıyla uygulanır.
Klasik cerrahi olarak bilinen bağlama ve stripping işlemleri ise günümüzde daha seçilmiş hastalarda gündeme gelir. NICE tedavi sıralamasında cerrahiyi, endotermal ablasyon ve köpük skleroterapinin uygun olmadığı durumlarda önerilen seçenekler arasında konumlandırır.
Tedavi sonrası süreç nasıl ilerler?
Varis tedavisinden sonra hastaların çoğu kısa sürede yürüyebilir. Hatta birçok işlemden sonra erken yürüyüş, dolaşımı desteklemek için önerilir. İşlem sonrası dönemde kompresyon çorabı kullanımı, hekimin tercihine ve yapılan yönteme göre değişebilir.
Kısa süreli morluk, hassasiyet, damar hattında sertlik, hafif ağrı veya çekilme hissi görülebilir. Uzun süre hareketsiz kalmamak, ağır egzersizlerden bir süre kaçınmak, kontrol randevularına gitmek ve önerilen ilaç ya da çorap kullanımını aksatmamak önemlidir.
Varis tekrarlar mı?
Varis tedavi edilse bile yeni damar kaçakları veya farklı bölgelerde yeni varisler zaman içinde gelişebilir. Bunun nedeni genetik yatkınlık, gebelik, kilo artışı, uzun süre ayakta çalışma, hareketsizlik veya toplardamar sisteminin ilerleyici yapısı olabilir.
Bu nedenle varis tedavisi “bir kez yapıldı, ömür boyu hiç sorun olmaz” şeklinde değerlendirilmemelidir. Doğru damar haritalaması, uygun yöntem seçimi, işlem sonrası takip ve yaşam tarzı önlemleri tekrar riskini azaltmaya yardımcı olabilir.
Hangi belirtilerde doktora başvurulmalı?
Bacakta belirgin damar kabarıklığı, gün sonunda artan şişlik, ağrı, ağırlık hissi, kaşıntı, gece krampları, ayak bileği çevresinde kahverengi renk değişikliği veya iyileşmeyen yara varsa kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurmak gerekir.
Ani gelişen tek taraflı bacak şişliği, şiddetli ağrı, kızarıklık, ısı artışı, nefes darlığı veya göğüs ağrısı gibi belirtiler ise pıhtı açısından acil değerlendirme gerektirebilir. Bu tür durumlarda varis tedavisi beklenmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Türkiye’de neden daha sık gündeme geliyor?
Varis tedavileri Türkiye’de hem yaşam kalitesi hem de estetik görünüm nedeniyle daha çok araştırılıyor. Uzun süre ayakta çalışılan meslekler, masa başı hareketsizlik, fazla kilo, gebelik sonrası şikâyetler ve yaşlanan nüfus bu ilgiyi artıran başlıklar arasında yer alıyor.
Ayrıca lazer, radyofrekans ve köpük gibi minimal invaziv yöntemlerin yaygınlaşması, hastaların klasik ameliyat yerine daha kısa iyileşme süresi olan seçenekleri araştırmasına yol açıyor. Ancak tedavi seçimi sosyal medya reklamlarına veya yalnızca kozmetik beklentiye göre değil, Doppler ultrasonla belirlenen damar haritasına göre yapılmalıdır.
Sırada ne var?
Varis tedavisinde güncel yaklaşım, hastaya özel planlama üzerine kuruluyor. Hafif şikâyetlerde yaşam tarzı önlemleri ve kompresyonla takip yeterli olabilirken, ana toplardamar kaçağı bulunan ve belirgin yakınması olan hastalarda lazer, radyofrekans, köpük skleroterapi veya cerrahi seçenekler değerlendiriliyor.
En doğru tedavi için ilk adım, kalp ve damar cerrahisi uzmanı tarafından muayene ve venöz Doppler ultrason incelemesidir. Varis yalnızca görüntü sorunu olarak görülmemeli; ağrı, şişlik, cilt değişikliği ve yara gibi bulgular varsa gecikmeden tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.
